Bijgewerkt 18 oktober 2012

Interview met Stan Hollaardt in VOLZIN van 12 oktober 2012

GREGORIAANS KOOR RICHT MONUMENT VOOR VROUWEN OP

'Geweld tegen vrouwen blijft

een groot probleem'

“Voor de vroege kerk vormden de martelaressen een probleem. Ze waren voor hun geloof gestorven, en dus geloofshelden, maar ze waren vaak ook verkracht. De kerk had daar een oplossing voor: Deze vrouwen waren 'in de geest maagd gebleven'. Zo werden zij geheiligd als maagden. " Deze lijn trekt dirigent Stan Hollaardt van het Nijmeegse gregoriaanse koor Schola Cantorum Karolus Magnus graag door. "Dat de integriteit van vrouwen wordt aangetast is niet alleen een Romeins probleem uit het verleden, maar ook een probleem vandaag.”

In Syrië worden vrouwen verkracht om zo de vijand te ontmoedigen”, noemt Hollaardt een actueel voorbeeld. Zaterdag 13 oktober (14.00-16.00 uur) geeft Hollaardt met zijn koor in de Janskerk in Utrecht een concert met de titel The Martyred Virgins. Die dag is uitgeroepen tot de Europese dag tegen de mensenhandel. "Eerder was het koor ‘gewoon’ een religieus koor," vertelt de dirigent. "Het maatschappelijke aspect van onrecht tegenover vrouwen, mensenhandel, geeft aan onze zang een extra dimensie. Het religieuze is daarmee niet op de achtergrond geraakt" De dirigent verwijst naar de figuur van Christus: "Hij werd niet zomaar ter dood gebracht, maar gekruisigd, een schandelijke dood. Zo is het ook met de martelaressen: Zij worden aangetast in hun integriteit." De kerken zelf komen hier ook niet zonder kleerscheuren vanaf, maakt Hollaardt duidelijk: "Bij een zustercongregatie nabij Lommel werden bij ongewenst zwangere vrouwen de kinderen afgenomen. De baby's werden verkocht." Een aanslag op de integriteit van deze vrouwen”, vindt de dirigent.

“Gelukkig staat dit onderwerp de laatste jaren meer op allerlei agenda's, ook de politieke”.

Maar een monument voor deze vrouwen is er nog niet. “Dit is een monument in muzikale vorm, waarin deze vrouwen geëerd worden”, zegt Hollaardt.

(EtW) Meer info: www.karolus-magnus.nl

 

Recensie van prof. dr. Anton Vernooij. Gregoriusblad jaargang 136, nummer 2, p. 22-23, juni 2012

 

Gregoriaans project met sterk maatschappelijk engagement

 

Begin dit jaar heeft de Nijmeegse Schola Cantorum Karolus Magnus opnieuw een cd uitgebracht onder de titel ‘The Martyred Virgins’ - Pro sinceritate corporali et spiritali.

De gezangen zijn bedoeld als een Gregorian memorial to female victims of violence, een eerbetoon aan de vrouwen die overal op de wereld slachtoffer zijn geworden en nog worden van geweld, zowel in oorlogssituaties als in het leven van alledag.

Met ‘The Martyred Virgins’  zet Karolus Magnus een nieuwe stap in de concrete vormgeving van haar credo. In een eerste fase heeft de Schola met name door haar bijzondere uitvoeringspraktijk een waardevolle bijdrage geleverd aan een beweging, die het gregoriaans laat horen als meer dan alleen een schoon repertoire uit het verleden. Het heeft ook vandaag nog wat te zeggen. Ze deed dat via de cd’s O Virgo Mater (1993), Canticum Novum (1995) en Media vita (1997). Later werd het gregoriaans door Karolus Magnus uit zijn liturgisch-documentair verband gehaald en gepresenteerd in projecten, religieus van inhoud en boodschap. Het gregoriaans blijkt ook te kunnen functioneren buiten de klassieke liturgie. Daarvan getuigen de cd's La Divina Commedia Gregoriana (2000) en lmago Christi (2006). Met de onderhavige cd ‘The Martyred Virgins’  heeft de Schola een nieuw artikel van haar muzikale credo geformuleerd door het gregoriaans te presenteren als een maatschappij betrokken muzikaal genre, waarmee hedendaagse problematieken worden verklankt en becommentarieerd. Wie had dat gedacht: het gregoriaans als indringend en aangrijpend protest tegen een maatschappelijk onrecht als het misbruik van vrouwen in conflictsituaties van oorlog en onderdrukking! Met name door de inbreng van het gregoriaans wordt dat leed om deze vrouwen bijkans onverdraaglijk.

ln concreto worden op ‘The Martyred Virgins’  gregoriaanse gezangen uit het officie van de maagd-martelares Agnes omkaderd door teksten, waarin genoemd lijden onverbloemd beschreven wordt. De keuze voor St. Agnes als 'patrones' van deze vrouwen werd gebaseerd op een boek van de antropologe Margareth Visser (The Geometry of love), waarin recht wordt gedaan aan martelaressen uit de eerste eeuwen van het Christendom als Agnes. Zij hebben door hun dood niet enkel een ultieme getuigenis afgelegd van hun trouw aan Christus, naar niet minder van een onverschrokken verdediging van hun integriteit als vrouw. Het begrip 'maagd' moet overigens niet fysiek worden geïnterpreteerd, maar eerder als ‘zuiver van geest’. Vaak werd immers een maagd-martelares alvorens te worden gedood door haar overweldiger verkracht. Daarmee zijn zij de voorvechters geworden van hun misbruikte seksegenoten uit de vroegere hedendaagse en komende geschiedenis.

De Schola geeft aan dit credo behalve door een bijzondere selectie van gregoriaanse gezangen en de plaatsing daarvan in een origineel religieus kader ook vorm in haar wijze van uitvoeren. Daarbij staan niet de laatste ontdekkingen van de theorie van de semiologische wetenschap omtrent vooral het ritme voorop, maar de praktische vertaling daarvan binnen een gelovig religieus gebeuren. Stan Hollaardt en zijn zangers hebben in vergelijking met hun vroegere producties op deze nieuwe cd niets van dit liturgisch-muzikale geloof laten varen. Dat mag met name als compliment beschouwd worden voor de dirigent, die er in de loop van de jaren en de daarmee gepaard gaande wisseling van koorleden blijvend in is geslaagd deze eigen gregoriaanse spiritualiteit met zijn zangers te ontwikkelen en tot expressie te brengen.

Zoals we gewend zijn van eerdere cd's munt ook deze keer het booklet uit in helderheid en effectieve informatie. In vergelijking met de eerdere producties heeft het koor gewonnen aan helderheid van dictie. De goede akoestiek van het kerkje van Voorst zal in dit opzicht wellicht ook een rol hebben gespeeld.

Het zangtempo blijft aan de voorzichtige kant. De in vergelijking met de vroegere opnames grotere vaart en toegenomen emotionele betrokkenheid bij de gang van de melodie doen uitzien naar een volgende cd.

 

Anton Vernooij is emeritus hoogleraar Liturgische muziek en redactielid van het Gregoriusblad.

De besproken cd is te bestellen via www.karolus-magnus.nl.

 Noticias | Novedades clásica , 8 febrero 2012

La violencia que sufre la mujer tiene una larga y triste trayectoria en la historia de la Humanidad. El sello Brilliant lanza el CD sencillo “The Martyred Virgins”, interpretado por la Schola Cantorum Karolus Magnus, bajo la dirección de Stan Hollaardt.

Un proyecto que nos hace recordar la persecución histórica de la mujer desde tiempos inmemoriales. Desde las invasiones romanas y persecuciones contra el cristianismo, hasta los oscuros tiempos de la Edad Media. Este álbum incluye cantos gregorianos, cantos ambrosianos y dos episodios de la vida de santa Inés.

Se trata de una grabación realizada en 2011, como memorando gregoriano a las mujeres víctimas de la violencia. En el álbum se incluye un folleto de 48 páginas con extensas notas sobre el proyecto de los artistas y todos los textos completos de los

cantos y poemas que se interpretan. El texto trata de ser un alegato a favor de la libertad de la mujer, la igualdad de derechos, el respeto y la paz independientemente de cualquier religión o cultura.

Thomas Op de Coul op www.muziekweb.nl

 

De Schola Cantorum Karolus Magnus staat garant voor originele producties en programma’s, maar met deze cd overtreffen zij zichzelf. Het concept van dit programma is namelijk niet alleen volkomen uniek, maar ook zeer aangrijpend. Centraal staan vrouwelijke slachtoffers van geweld, van het Oude Testament tot vandaag de dag. Om deze vrouwen te gedenken, is er een ‘herdenkingsritueel’ geconstrueerd, waarin gregoriaanse gezangen worden afgewisseld met voorgelezen teksten over geweld en misbruik. Het contrast tussen de gregoriaanse gezangen en de vaak gruwelijke verhalen is groot. Ook al zijn de teksten van die gezangen bepaald niet vrolijk, de oeroude en prachtige melodieën geven toch een glimp van hoop. Het is bijzonder hoe de even oude teksten van dat gregoriaans lijken te reageren op de voorgelezen teksten. De uitvoering van het gregoriaans is prima, hoewel niet alle stemmen even stabiel zijn (soms moeten de mannen stukken solo zingen). Maar als je in het ‘verhaal’ van deze cd terecht komt, worden zulke details volkomen irrelevant. Centraal staat het leed dat vrouwen al eeuwen wordt aangedaan, en hoe hier mee in het reine kan worden gekomen. De heren van de Schola Cantorum Karolus Magnus hebben een dappere poging gedaan om dat te doen.

 

Tijdschrift voor gregoriaans                                                recensie: Katrijn Kuypers

CD The Martyred Virgins.

 

A Gregorian memorial to female victims of violence.

 

Door Schola Cantorum Karolus Magnus. o.l.v. Stan Hollaardt.

 

Twee jaar geleden hoorde ik voor het eerst het programma waaraan Stan Hollaardt en zijn Schola Cantorum Karolus Magnus uit Nijmegen nu al zes jaar werken.

Muziek voor de Maagd Martelaressen, een hele rij vrouwen vanaf het begin van het christendom tot nu, zoals Stan het zegt. Een aangrijpend programma was dat op het Nederlands Gregoriaans festival in Ravenstein, niet alleen omdat de muziek goed gekozen was en mooi werd uitgevoerd, maar omdat die werd gepresenteerd in de vorm van een officie en de Latijnse gezangen werden afgewisseld met teksten in het Nederlands. Geen Bijbelteksten maar verslagen van vrouwen van nu en uit het recente verleden: Keetje Tippel, verkrachte vrouwen uit Ruanda. 

Wat is de link met de Maagd Martelaressen? We hebben het over heiligen van wie het historisch bestaan niet altijd zeker is (Caecilia, Catharina) en de verhalen zijn meestal zo gruwelijk dat we ons niet kunnen voorstellen dat ze echt zijn gebeurd - opsluiting. radbraken. Borsten afhakken, ogen uitsteken: de gewone onthoofdingen zijn daar nog milde terechtstellingen bij. Van de historische 'Maagd Martelaressen' kun je gerust stellen dat ze ook verkracht zijn, ondanks de term 'maagd'. Die titulatuur kregen die vrouwen alleen maar om ze voor de kerk acceptabel te maken. Afschuwelijk.

Doet men zulke dingen vrouwen echt aan? Ja. en nog steeds. Eeuwenlang is geweld tegen vrouwen niet erkend en konden vrouwen er niets tegen doen. De rechteloosheid hoorde bij je minderwaardige positie als vrouw. Verkrachting als oorlogsmisdaad staat pas zeer recent op de agenda van de Verenigde Naties, maar nog steeds is die strijd voor vrouwen niet gestreden, zie het recente stenigen van vrouwen in Afghanistan en de 'blijf van mijn lijf'-huizen bij ons.

 

Moet ik dit nu in een cd recensie schrijven? De Schola Cantorum Karolus Magnus zingt prachtig en de litanie van negen minuten waarmee de cd begint, trekt je in een trance van het kabbelende gregoriaans, maar dan klinkt weer een recente tekst in het Engels als een lectio waar je niet om heen kunt. De tekst is duidelijk en onontkoombaar: wegdromen bij de mooie klanken van het gregoriaans kan niet. Het devies luidt: blijf bij de les!

 

Hoe kan het hemelse gregoriaans gecombineerd worden met zulke teksten? Ze zijn gruwelijk. Maar dat zijn de Latijnse teksten ook. Dit project van de Schola Cantorum schudt ons wakker. Gregoriaans is niet om bij in te dutten. De eenstemmigheid en de relatief eenvoudige muziek dwongen de zangers en de luisteraars eeuwenlang om na te denken over de voorgeschotelde teksten en wij, die het Latijn nauwelijks meer machtig zijn, 'genieten' van rustgevende klanken. Dat is een belediging voor de makers ervan! We moeten terug naar de betekenis van de teksten. De Schola Cantorum Karolus Magnus pakt daarvoor een onderwerp bij de horens waarop het taboe nog maar net doorbroken is. Hoewel? Nu bekend is geworden hoeveel schade de kerk heeft berokkend bij jonge jongens op internaten door geestelijken, is de beerput over schade aan vrouwelijke slachtoffers nog nauwelijks geopend.

 

Het zachte gregoriaans, eerste klas uitgevoerd door de mannen - het moet nogmaals gezegd - wordt in deze context soms als snijdende messen, onontkoombaar. Kortom. hier is een cd waarvan je in meerdere opzichten de rillingen over de rug lopen.

De officiële presentatie ervan vindt plaats op 8 maart in Den Haag: Internationale Vrouwendag'.

Martin J.M. Hoondert in het tijdschrift VIEREN-1-2012

 

Geloven in muziek. Een gedenkteken in klank

 

Kan oude muziek actueel zijn? Hebben gregoriaanse gezangen ons iets te vertellen?

Het Gregoriaans Koor Karolus Magnus uit Nijmegen verbindt de oude klanken van het gregoriaans met de harde realiteit van geweld tegen vrouwen.

Het resultaat is te beluisteren op een indringende cd.

 

Anatolia, Cristina, Sabina, Lucia, Barbara, Rufina, Julia, Flora, Catharina… namen van heilige vrouwen. In het christendom worden sinds de eerste eeuwen vrouwen die als maagd-martelares voor hun geloof gestorven zijn, vereerd. Prototype van deze vrouwelijke heiligen is Agnes, aan wie in Rome meerdere kerken zijn toegewijd. Over Agnes en over de kerken in Rome die haar naam dragen schreef de antropologe Margaret Visser een boek onder de titel ‘De geometrie van de liefde’. In dit boek geeft Visser een onthutsend beeld van de maagd-martelaressen. Waarschijnlijk werden deze vrouwen, voordat ze werden vermoord, verkracht. In de overlevering werd dit gewelddadige feit verzwegen. Maar deze heilige vrouwen werden (en worden) wel herdacht in eerbiedwaardige liturgie met fraaie gregoriaanse gezangen.

Monument

Geïnspireerd door het boek van Visser ontdekte de Nijmeegse gregoriaanse schola Karolus Magnus de ‘verborgen actualiteit’ van de gezangen voor de maagd-martelaressen. Achter de mooie gregoriaanse gezangen gaat een werkelijkheid schuil die – helaas – van alle tijden is. Dankzij het boek van Visser kon de schola Karolus Magnus een verbinding leggen tussen de vrouwelijke heiligen van de eerste eeuwen en de vele vrouwen in onze tijd die door geweld om het leven komen, die worden verkracht en misbruikt. 

Voor al die vrouwen wilde de schola een monument oprichten. Hiertoe werden oude gezangen en nieuwe, actuele teksten samengebracht in een monument in klank, uit­gebracht op een cd onder de titel ‘The Martyred Virgins. A Gregorian memorial to female victims of violence’. De verheffing die de oude liturgie beoogt en die op deze cd klinkt in de gregoriaanse gezangen uit de Agnes-liturgie, krijgt een nieuwe betekenis door de verbinding met moderne teksten waarin het lijden van zo vele, ook hedendaagse vrouwen, onverbloemd beschreven wordt.

 

Een muzikaal ritueel

Een monument is een vorm, heeft een structuur. Vorm en structuur van het monument dragen betekenissen over. Met een monument in klank is het niet anders. De schola Karolus Magnus presenteert de gezangen en de teksten op deze cd dan ook niet zomaar achter elkaar, maar in een weldoordachte, rituele vorm. Dit ritueel in klank begint en eindigt met een litanie: een klank die zich voortdurend herhaalt als ware het minimal music. Er klinken fragmenten uit de levensbeschrijving van de heilige Agnes, omringd met gezangen. Het leven van Agnes wordt gecontrasteerd met verhalen uit andere bronnen: het Oude Testament (2 Samuël 13), een verhaal over Keetje Tippel, en een verhaal van enkele vrouwen die de gewelddadigheden in Rwanda hebben overleefd. De strakke, symmetrische structuur van het ritueel in klank wordt doorbroken door gezangen en teksten waarin het lijden wordt ‘geheiligd’, of wellicht beter: waarin het lijden tegen een troostvolle achtergrond wordt geplaatst. Zo klinkt er onder andere een gedicht van Marthe Link, dat eindigt met de volgende regels:

 

Dan open ik mijn schelp naar de Zon

ik knipper met mijn ogen naar het Licht

ik neem mijn naam terug

 Een klankmonument

Kunnen we een cd beluisteren als een monument, kunnen we deze muzikale vorm ondergaan als een ritueel waarin we vrouwen herdenken die vermoord, verkracht, verworpen zijn? Mijn luisterervaring is dat met name de gesproken teksten op de cd je dwingen te luisteren. Ik werd ertoe aangezet het booklet te pakken en mee te lezen. De ‘vrome klanken’ van het gregoriaans (mag ik dat zo zeggen?) contrasteren sterk met de rauwheid van de gesproken teksten, maar bieden juist daardoor de mogelijkheid om de teksten en de daarmee verbonden verschrikkelijke werkelijkheid tot je te laten doordringen. De gregoriaanse klanken openen een ‘ruimte’ waarin de pijn en het verdriet van de gewelddadige werkelijkheid een plek krijgt. Niet dat daar­mee de pijn en het verdriet weggenomen worden, integendeel. Het overkwam mij tijdens het luisteren naar deze cd van Karolus Magnus, dat ik diep geraakt en ontroerd werd. Een louterende werking had de afsluitende litanie: een voorbede tegen het geweld en voor respect, zorg en liefde.

 

Van alle onderdrukking, verlos ons, Heer

Van kinderarbeid, verlos ons, Heer

Van incest, verlos ons, Heer,

Van verkrachting, verlos ons, Heer

Voor eerbied en respect, wij bidden U, verhoor ons

Voor zorg en liefde, wij bidden U, verhoor ons

Voor een onbezorgde jeugd, wij bidden U, verhoor ons

 

De Nijmeegse schola cantorum Karolus Magnus onder leiding van dirigent Stan Hollaardt schiep met deze nieuwe cd een indrukwekkend, louterend klankritueel, een waardig monument voor vrouwen van alle tijden die slachtoffer zijn van geweld.

De cd is te bestellen via de website van de schola: www.karolus-magnus.nl

par Christophe Bourseiller

The Martyred Virgins


Par la Schola Cantorum Karolus Magnus, placée sous la direction de Stan Hollaardt

 

Un concept fascinant: une collection de chants liturgiques centrés sur la figure de Sainte Agnès et d'autre vierges martyres. Cet album dénonce par le biais du Chant Grégorien tous les abus envers les femmes en général, avec un livret un forme de plaidoyer pour la liberté, l'égalité et le respect des droits des femmes. Stan Hollaardt dirige la Schola Cantorum Karolus Magnus, qui a déjà présenté chez Brilliant Classics des concept-albums à succès comme Imago Christi et Media Vita.

Schola Cantorum Karolus Magnus, Stan Hollaardt: The Martyred Virgins – Pro sinceritate corporali et spirituali

Veröffentlicht am 7. März 2012 von sal

»A Gregorian memorial to female victims of violence«, ein gregorianischer Gedenkgottesdienst den weiblichen Opfern von Gewalt: Die vorliegende CD des Nimwegener gregorianischen Chors Schola Cantorum Karolus Magnus überrascht schon mit dem Konzept im Titel seiner neuen CD. Eine Zusammenstellung von gregorianischen Chorälen zum Gedenken der zahlreichen weiblichen Opfer von Gewalt, also zu einem Thema, das alles andere als ‘kirchlich’ erscheint. Aber was auf den ersten Blick abwegig erscheint, hat in der katholischen Kirche durchaus eine lange Tradition. Gerade in den frühen Jahren des Christentums wurden zahlreiche junge Christinnen vergewaltigt und ermordet, weil sie sich weigerten, ihrem Glauben zuwider zu handeln. Die Geschichte der christlichen Märtyrerinnen ist lang und schmerzhaft. Später dann wurde nur allzu oft im Namen der Kirche den Frauen Gewalt angetan, sei es in grausamen Hexenverfolgungen, sei es in der gesellschaftlichen Ächtung und Entrechtung von unverheirateten Müttern und Vergewaltigungsopfern.

 

Ausgehend von Gesängen, die um das Leben der heiligen Agnes von Rom kreisen, auch sie Opfer eine grausamen Hinrichtung, fasst das Album gregorianische und ambrosianische Gesänge mit aktuellen Texten und Zeugnissen über Gewalt und Willkür an Frauen zusammen und spannt so einen Bogen von den grausamen Vorfällen im römischen Reich, über die Willkür gegenüber unverheirateten schwangeren Frauen im Irland des 19. Jahrhunderts bis zu den organisierten Vergewaltigungen und Tötungen an den Mädchen und Frauen in Ruanda.

Das Gegenüberstellen der neuzeitlichen Texte (vorgelesen auf Englisch; im Booklet, wie alle gesprochenen und gesungenen Texte, komplett abgedruckt und ggf. übersetzt) mit dem archaischem Gesang verfehlt seine Wirkung nicht. Statt der auf uns heute eher anachronistischen, abstrakt und realitätsfremd wirkenden Gregorianik anderer Produktionen, ist der (übrigens auch gesanglich exzellenten) Schola Cantorum Karolus Magnus ein Album gelungen, das in seiner Intensität und Aktualität überrascht. Der Nimwegener Chor belegt, dass gregorianische Choräle auch heute noch lebendiges Abbild der Realität sein können, ohne sich an Trends anbiedern zu müssen.

Marjoleine Vos in  NRC van 27 maart 2012

 

Over het lijden van gemartelde maagden

De Passietijd spitst zich toe op het lijden van een man.

Marjoleine de Vos luisterde naar gregoriaans gezang, als ode aan misbruikte vrouwen.

‘De kerk heeft een geschiedenis van geweld maar ook van troost.’

 

In zijn essay Mijn dood (‘voor ik dood ga wil ik eerst nog even met de helft van de mensheid naar bed’) schrijft Rudy Kousbroek over de mannen die in een concentratiekamp in de rij staan voor een meisje. Het stuk gaat over liefde en seksueel verlangen, en hij vindt het op een bepaalde manier aangrijpend dat mannen in die omstandigheden, toch verlangen naar vrijerij.

Het meisje, schrijft hij, werd gedwongen. Maar het gaat hem niet om het meisje. Hij ziet in de eerste plaats seksuele verlangens die hij met liefde associeert. Die zijn er nog, zelfs daar. Dat noemt hij ‘aangrijpend’.

Het is zeker niet zo dat Kousbroek verkrachting niet zo erg vond, maar zijn beschouwing illustreert iets van het probleem dat we hebben met het praten, schrijven, lezen over seksueel geweld. Seks hoort bij plezier, bij liefde, en ook bij intimiteit en overgave. Bij de dingen waarover je niet al te zeer praat als je de schaamte niet geheel voorbij bent – en veel mensen zijn dat niet.

Verkeren die liefde en intimiteit in geweld, dan is het moeilijk daarover te praten. Lust die niet onder controle gehouden kan worden, is gênant, lust die vooral als agressie gezien moet worden ook, en degenen die het slachtoffer zijn geworden van zoiets zijn op een of andere manier dragers van de gêne die we daarover voelen. Een verkrachtingsslachtoffer is niet hetzelfde als een geweldsslachtoffer, ook al is een verkrachting beslist een vorm van geweld. Maar in menige cultuur, en onuitgesproken óók in de onze, is het slachtoffer niet alleen iemand die heeft geleden, maar ook iemand die op een of andere manier is onteerd.

Bij geen enkele vorm van geweld krijgt het slachtoffer zo vaak de schuld, worden de daders verontschuldigd of zelfs als min of meer fatsoenlijke mensen beschouwd – bijvoorbeeld als ze tegen betaling meisjes misbruiken van wie ze best zouden kunnen vermoeden dat die niet geheel vrijwillig ‘hun diensten aanbieden’, zoals dat eufemistisch heet.

Het is mogelijk te denken, zowel voor de daders als voor de beoordelaars van de daad, dat er van enige instemming of zelfs wil sprake was. Dat maakt het moeilijk ertegen op te treden, misschien, of moet je zeggen: ‘blijkbaar’ zelfs in gevallen waarin er van geen enkele onduidelijkheid sprake is. Heel het gebied van seksueel geweld tegen vrouwen (en soms ook tegen mannen) wordt verhuld door een wolk van niet-willen-weten, schaamte, soms zelfs regelrechte afwijzing van de slachtoffers die verstoten worden uit hun gemeenschap – ze zijn onrein. De daders zijn dat niet.

Hoewel men het er wel over eens is dat verkrachting vaak een onderdeel is van oorlogsgeweld, dat er dikwijls systematisch verkracht wordt, op geen enkele manier uit verlangen naar ‘liefde’ maar als een manier om de vijand klein te krijgen, weten we toch niet goed raad met gedenken en troosten van de slachtoffers.

„Voor de verkrachte vrouwen tijdens oorlog en conflict zijn er – anders dan voor andere slachtoffers van oorlogsgeweld en veteranen – geen herdenkingsplaatsen en rouwrituelen”, schreef Heleen Mees in 2008 in deze krant. Ze deed die constatering vergezeld gaan van een oproep een monument op te richten in Den Haag voor vrouwen die slachtoffer zijn geworden van dergelijk geweld.

Het stuk van Heleen Mees werd onder meer gelezen door leden van het Gregoriaans koor Karolus Magnus. Zij waren al enige tijd bezig met het zingen van een Agnes-liturgie: een liturgie gewijd aan de zogenoemde ‘gemartelde maagden’. Veel vrouwelijke heiligen zijn heilig omdat hun lichaam aangetast dreigde te worden door ongelovigen – Agnes bijvoorbeeld werd als twaalfjarige in het Rome van de derde eeuw uitgehuwelijkt aan een Romein. Maar ze voelde zich, zo wil de overlevering, bruid van Christus, en weigerde. Ze werd naar een bordeel gestuurd en uiteindelijk onthoofd en verbrand. De kerk heeft een speciale gedenkdag voor haar (21 januari), met bijpassende liturgie.

De leden van Karolus Magnus beschouwden de gemartelde maagden als een historisch, kerkelijk equivalent voor misbruikte vrouwen. Ze kwamen op het idee, daarin gesterkt door het stuk van Mees, een eigen Gregoriaans monument op te richten voor vrouwen die slachtoffer zijn geworden van (seksueel) geweld.

Dit levert al gauw een vreemde paradox op. Oudere mannen, zingend in de traditie van een kerk die toch bepaald wel enige boter op het hoofd heeft, als men dat van een kerk kan zeggen, en dan een liturgie die over ‘maagden’ gaat – een begrip dat door de grote waarde die eraan wordt toegekend juist voor veel narigheid zorgt.

Maar, zo dacht het koor, de kerk heeft behalve een geschiedenis van geweld, ook een geschiedenis van troost. En rituelen zijn bij uitstek geschikt om vorm te geven aan de dingen waarover we maar moeilijk spreken, die we niet al te precies kunnen of willen benoemen, dingen waar tegenover we hulpeloos staan. Dan biedt een ritueel met muziek een vorm.

De mannen wilden iets doen in een vorm die zij beheersten. En zo ontstond een heel prachtige en in zijn opzet nogal ontroerende cd: The martyred virgins. Je hoort er onaards mooi gezang op in het Latijn, de lingua franca van het verleden, en verschrikkelijke getuigenissen die sereen voorgelezen worden in het Engels, de lingua franca van vandaag. De mannen zingen het verhaal van Agnes, ze zingen de namen van vrouwelijke heiligen, ze zingen om ontferming en om ons te verlossen van lijfstraffen, eerwraak, verkrachting, vrouwenhandel, enzovoort. De vrouwenstem tussendoor leest getuigenissen over geweld tegen vrouwen uit alle tijden, zowel uit de bijbel als uit de recente kerkelijke geschiedenis, uit de negentiende eeuw maar ook van heel recent uit Afrika.

Juist die combinatie van heden en verleden, van een constructie als ‘maagdelijkheid’ en van gregoriaanse zangen met getuigenissen over iets dat helaas geheel actueel is, en gepaard gaat met bloed en pijn en vernederingen, maken deze cd tot een bijkans ‘eeuwig’ of buitentijdelijk monument. Verbluffend dat zoiets kan: pijn oproepen en wellicht verlichten, met schoonheid.

 

The martyred virgins: a Gregorian Memorial


Recensie,
Katholiek.nl, 05-03-12,
Frank G. Bosman (is cultuurtheoloog en verbonden aan de Tilburg School of Theology)

Agnes, Thecla, Anastasia, Eulalia, Cecilia, bid voor ons. Dat klinkt indringend op de pas verschenen cd ‘The martyred virgins’ van de schola cantorum Karolus Magnus die op 8 maart, Internationale Vrouwendag, in de Tweede Kamer wordt gepresenteerd. Een dappere uitvoering waarbij eeuwenoude geestelijke muziek wordt gekoppeld aan geweld tegen vrouwen.

Regelmatige worden vrouwen slachtoffer van gewelddadige, vaak ook seksuele misdaden. Vrouwen zijn vooral in oorlogsgebieden wereldwijd vaak het eerste slachtoffer, maar ook dichterbij huis haalt seksueel geweld tegen vrouwen helaas veel te vaak het nieuws. Het christendom staat soms naast deze getroffen vrouwen, maar helaas heeft zij ook veel te vaak aan de kant van de daders gestaan. Enerzijds kent de vroege kerk een hele traditie van jonge vrouwen, die hun maagdelijkheid om Christus’ wil wilden bewaren en daarvoor met hun leven moesten betalen. Denk aan bekende martelaressen als Agnus, Felicia en Perpetua. Aan de andere kant heeft de kerk geweld tegen vrouwen te vaak gelegitimeerd. Schaamte en sociale isolatie troffen gelovige vrouwen bovenop het geweld zelf. Er geen herdenkplaatsen of rouwrituelen voor deze talloze getroffen vrouwen.

Martelaressen

Getroffen door het boek Geometrie van de liefde van Margaret Visser vatte de Schola Cantorum Karolus Magnus het plan op een speciale cd samen te stellen. The Martyred Virgins is een ‘Gregoriaanse gedenkplaats’ voor alle gemartelde maagden vroeger en nu. Het werk bestaat uit Gregoriaanse gezangen uit het officie voor de H. Agnes (inclusief teksten uit haar vita door Ambrosius), gelardeerd met oude en nieuwe verhalen over heilige martelaressen. De liturgie begint met een speciale versie van de litanie van alle heiligen, waarin deze keer louter martelaressen ter bescherming en vertroosting worden aangeroepen. “H. Thecla, H. Peagia, H. Eulalia, bidt voor ons.” Het nalezen van deze – vaak met gruwelijke details doorspekte – verhalen, brengt elke moderne lezer in dubio: grenzeloze eerbied voor de offers die deze vrouwen brachten, en tegelijkertijd een diep onbegrip voor de verheerlijking van dit lijden in de geschiedenis van de Catholica.

Heftige verhalen

Tussen de Gregoriaanse zangen, die een gevoel van tijdloosheid oproepen, worden enkele heftige verhalen voorgelezen van de vrouwen om wie het in deze liturgie gaat. De verhalen zijn omgekeerd chronologisch. Tamar die door haar eigen broer verkracht wordt (2 Sam.13), staat nog op enige afstand van ons staat. (Na het lezen van dit soort gruwelverhalen is het niet vanzelfsprekend om van ‘H. Schriften’ te spreken.) Maar dat verandert snel door het verhaal over onze eigen Keetje Tippel die zichzelf hoereert om haar familie te kunnen onderhouden. De verhalen van de Maggies (ongewenst zwangere vrouwen uit Ierland, toevertrouwd aan de ‘zorg’ van de kerk) en de verslagen van de massaverkrachtingen in de Rwandese burgeroorlog zitten akelig dicht op de huid. Rillingen lopen over je rug als deze verhalen hoort worden voorgelezen, in het Engels, net als de Latijn ooit, nu de lingua franca.

‘Verlos ons’

De liturgie wordt afgesloten met het tweede gedeelte uit de litanie van alle heiligen (waarmee ook begonnen was). Nu volgt het gedeelte Christi exaudi nos (…) libera nos Domine. Alleen wordt God nu niet gesmeekt om verlossing van ‘zomaar’ alle zonden. Nee, nu wordt een pijnlijk scrupuleuze opsomming gegeven van wat die abstracte ‘zonde’ nu concreet inhoudt. Ab omni opressione, a labore puerorum, a spoliatione liberatatis, ab ultione honoris causa, ab incestu, a vi coniugali, ab abusione vi sexuali, libera nos. “Verlos ons van alle onderdrukking, van kinderarbeid, van vrijheidsberoving, van erewraak, van incest, van huwelijksgeweld, van alles seksuele geweld. Het is een trieste opsomming van de krantenkoppen van onze tijden.

Monument

Karolus Magnus zet een zeer verrassend en tegelijk zeer indringend portret neer van de vergeten, mishandelde vrouw in 2000 jaar christendom. De oude Gregoriaanse gezangen contrasteren met de Engelse tekstlezing als verstilling met ingehouden woede en plaatsvervangende schaamte. The Martyred Virgins is een waarlijk monument voor Tamar, Agnes, Perpetua, de Maggies en de Rwandese verschoppelingen. Tegelijkertijd drukt deze liturgie ons met onze neus op de concreetheid van het kwaad dat in onze wereld woont. ‘Kwaad’ is geen abstract rekensommetje dat je kunt oplossen als je maar lang genoeg doortheologiseert, maar is in al zijn concreetheid een voortdurende aanklacht gericht tot iedereen die zich christen durft te noemen.

Te rogamus audi nos, pro iure aequali, pro caritate et amore, pro sinceritate corporali et spirituali. “Wij bidden u, verhoor ons, voor gelijke rechten, voor zorg en liefde, voor lichamelijke en geestelijke integriteit.”

Bron: deze recensie is gepubliceerd op Katholiek.nl.

De cd is een prachtige uitvoering en tegelijkertijd is de muziek een pamflet. De schola brengt de muziek en thematiek op 8 maart naar de Tweede Kamer op de Internationale Vrouwendag en biedt de cd aan op 30 maart aan de voorzitters van de commissies Samsom en Deetman, die zich buigen over seksueel misbruik. Opbrengst van de cd gaat deels naar een ‘Blijf-van-mijn-lijf’ huis in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba.

De cd is te bestellen via www.karolus-magnus.nl

Uit: Klassieke zaken

Deze cd bevat Gregoriaanse gezangen ter ere van een groot aantal martelaressen. Inspiratiebron vormde het schilderij van de gebroeders van Eyck waarop een eindeloze processie vn jonge vrouwen te zien is, een processie die aan het begin van de cd muzikaal gestalte krijgt door deze maagden, drieënvijftig in getal, één voor één aan te roepen. Een mooie idee. Daarna volgen gregoriaanse gezangen die gewijd zijn aan verschillende van deze vrouwen. Het Gregoriaans wordt hier in zijn puurste vorm gezongen, dus zonder de versieringen of onderliggende bourdontonen die we tegenwoordig in andere uitvoeringen vaak tegenkomen. Net als op eerdere cd’s zingt de Schola Cantorum Karolus Magnus recht vanuit de tekst en met grote aandacht voor de vocale lijn. Dit zijn duidelijk hoorbaar zangers die kunnen lezen en schrijven met dit repertoire en die de grote concentratie die er van uitgaat moeiteloos kunnen overbrengen. De opname heeft een mooie ruimte, meer de intimiteit van de kapel dan de galm van de kathedraal. Dat de gezangen voortdurend worden onderbroken door mondelinge toelichtingen in het Engels, informatie die natuurlijk ook gewoon in het cd-boekje staat, zal niet ieders goedkeuring kunnen wegdragen maar de toelichtingen zijn apart genummerd dus makkelijk te omzeilen. Dit is een prachtige cd die weer eens duidelijk maakt hoe geweldig krachtig het Gregoriaans kan zijn.

Marcel Bijlo

Uit de Dukenburger februari 2012: door Bart Matthijssen.

The Martyred Virgins

Gregoriaans monument voor vrouwelijke slachtoffers van geweld

De Gregoriaanse Schola Karolus Magnus brengt een voorstelling welke gerust een beladen ritueel mag worden genoemd.

Een voorstelling waarin, in een doorlopende afwisseling van Gregoriaanse gezangen en gesproken teksten, de tijdloze problematiek van vrouwenmisbruik wordt gememoreerd. Dirigent Stan Hollaardt en koorlid Jacques Janssen stonden aan de wieg van het project Maagd-Martelaressen en geven graag tekst en uitleg.

‘De aanzet tot dit project ontstond min of meer bij toeval’, vertelt Jacques. ‘Voor een radioprogramma van de KRO werd ik in 2008 gevraagd het boek Geometrie van de liefde van Margaret Visser te bespreken. Daarin is een hoofdrol weggelegd voor de heilige Agnes, die als prototype geldt voor wat maagd-martelaressen worden genoemd; jonge vrouwen die hun weigering om met een Romeinse edelman te trouwen vanwege hun geestelijk huwelijk met Christus met de dood moesten bekopen. Het kan niet anders dan dat deze vrouwen ook misbruikt zijn, zo betoogt Visser.

En zo ontstaat door de eeuwen heen een eindeloze stoet van vrouwen van wie de lichamelijke en geestelijke integriteit ernstig geschonden is. Deze vreselijke praktijken zijn tijdloos en cultuurloos.

Gregoriaanse herdenking

‘De Schola verzorgde de achtergrondzang bij de boekbespreking van Jacques’, legt Stan de betrokkenheid van het koor uit. ’Na een uitvoerige discussie, die zelfs tot snelheidsovertredingen leidde tijdens een gezamenlijke autorit, kwamen we tot het algemene thema van het project. Kort gezegd presenteren we een gregoriaanse herdenking van vrouwelijke slachtoffers van geweld. We verbinden een eeuwenoude traditie met een problematiek die helaas tot op de dag van vandaag bestaat. Een actuele tekst die bijvoorbeeld wordt voorgelezen is het aangrijpende relaas van een Rwandese vrouw die gruwelijk mishandeld wordt door Frans VN-soldaten. Deze uiting van modern verdriet vindt weerklank in gregoriaans gezongen psalmteksten.’

De voorstelling begint met een litanie, een aanroeping van talloze namen van maagd-martelaressen. Een indrukwekkend moment, aldus Jacques. ‘Voor sommige toehoorders leek het tijdens eerdere opvoeringen alsof ze hun eigen naam hoorden, zo begreep ik na afloop. We zijn absoluut bescheiden in onze opzet, maar hopelijk geven we een stem aan slachtoffers, zetten we mensen tot denken en discussie aan. Daarbij helpt misschien ook de litanie waarmee de voorstelling eindigt. Dat zijn eigen teksten, in het gregoriaans ‘vertaald’, die oproepen tot humaniteit. Na bijvoorbeeld het verzoek om een rechtvaardige behandeling en vrije partnerkeuze eindigen we met de roep om lichamelijke en geestelijke integriteit.’

 

Bespreking van onze nieuwe CD The Martyred Virgins van de hand van Jan Stuyt S.J.

Deken van Nijmegen.

Er is moed voor nodig om gregoriaanse muziek van acht eeuwen geleden te verbinden met het thema geweld tegen vrouwen. Toch is dat precies wat de Nijmeegse Schola Cantorum Karolus Magnus doet op een recent uitgebrachte cd. Een bespreking.

Luisteren naar oude religieuze muziek riskeert een esthetisch genoegen te worden voor hoger opgeleiden dat zelfs in seculiere kringen bon ton is, zoals de jaarlijkse uitvoeringen van de Matthäus Passion. Als een gezelschap goeddeels gepensioneerde heren zich inzet voor het - op voortreffelijk wijze - ten gehore brengen van het Middeleeuwse kerkmuziek valt te vrezen dat het een fraaie ‘uitvoering van een ritueel’ wordt, los van enig contact met de werkelijkheid. Maar dat is niet gebeurd – integendeel. Op de nieuwe cd The Martyred Virgins worden de liturgische gezangen voor maagden martelaressen tot een monument voor vrouwen die door de eeuwen heen verkracht en mishandeld werden.

Verlos ons...

De gregoriaanse gezangen, Latijnse teksten op oude eenstemmige melodieën, worden gezongen volgens de laatste inzichten over de juiste uitvoering. De cd opent met een lange rij van namen van martelaressen: Agnes, Anastasia, Lucia, Cecilia … telkens beantwoord met de bede “Ora pro nobis”, “Bid voor ons”. De afsluiting is opnieuw een Latijnse litanie, dan met het antwoord “Verlos ons Heer”: van huiselijk geweld, van eerwraak, van seksuele uitbuiting, van vrouwenhandel…

Tussen de psalmen, antifonen en hymnes klinken lezingen: in het Latijn van Ambrosius over de marteldood van de Heilige Agnes, in het Engels onder meer over de stap van Keetje Tippel naar de prostitutie, over systematische verkrachting in Ruanda en uit het boek The Magdalen van Marita Conlon-McKenna over een huis van Ierse nonnen voor ongehuwde moeders. Zo wordt de cd een monument en plaats van herinnering voor vrouwen die getroffen werden door geweld – in het eigen gezin, in de kerk, in uitbuiting of in de oorlog. Toen ik onlangs een uitvoering van deze gezangen en lezingen bijwoonde moest ik alsmaar denken aan de uitspraak van Dietrich Bonnhoefer uit 1938: "Nur wer für die Juden schreit, darf auch gregorianisch singen" – alleen wie zijn stem verheft voor de Joden mag ook gregoriaans zingen.

Woordkeuze

Heleen Mees schreef in 2008 in NRC Handelsblad dat er een monument zou moeten komen voor vrouwen die de eeuwen door blootgesteld werden aan geweld. Deze cd is zo’n gedenkteken. Het voorbereiden van dit project begon al in 2004. De publicaties over seksueel misbruik binnen de kerk kwamen later, toen het project al lang onderweg was - het heeft de makers nog voorzichtiger gemaakt in hun woordkeuze en opzet.

De cd van de Schola Cantorum Karolus Magnus onder leiding van Stan Hollaardt wordt nogmaals gepresenteerd op 25 februari in de Ontmoetingskerk in Nijmegen en op 8 maart, Internationale Vrouwendag, in de Tweede Kamer in Den Haag.

Meer informatie en bestellen: www.karolus-magnus.nl.

TERUG